Naslag, halfklinkers en tussenklanken

Naar aanleiding van de reactie van Krommenaas die een verschil hoort tussen de Antwerpse uitspraak van aai en ui in de woorden draaien, draden en truien [ɔ:jǝ] en draai en trui [ɔ:ǝ], wil ik het hebben over toegevoegde klanken aan basiswoorden en stammen.

Naslag beperkt zich waarschijnlijk niet tot het toevoegen van een doffe e aan een enkelvoudige klinker (monoftong). Een hele resem woorden met oo/o kunnen uitgesproken worden met of zonder naslag, afhankelijk van de snelheid van spreken en de klank die volgt. Kopen en lopen bv. verliezen hun naslag bij verkorting (in de 2e en 3e persoon enk. en 2e mv.) In de overige personen van de presens kan de naslag uitgesproken worden of weggelaten. [lu:pǝ] of [lu:(w)ǝpǝ] naargelang de spreeksnelheid.

Wanneer de medeklinker r volgt is de naslag aangewezen. Als de volgende medeklinker g [x] op het eind van een woord is, valt de naslag soms weg.

In het geval van draai en trui [ɔ:ǝ] wordt geen halfklinker jot [j] uitgesproken. Wanneer het volgende woord begint met een klinker of h, wordt een halfklinker j tussengevoegd [ɔ:j]: welke trui heeft hij aan? wèlkǝ troi èèt ǝm oan?

Als we de ou-klank bekijken in oud, goud, zou, wou, ontdekken we de halfklinker w in de combinatie van [ǝ:u(w)-t] of [œ:u(w)-t].

Tussenklanken (g, j, n, w) worden tussen woorden toegevoegd in welbepaalde klankcontexten. Hij heeft -> a j èè; doe het niet -> doo g et ni; enz.

Geletter, geluister en gedacht

Zowel PALA als MO* berichtten over een studiedag op Ufsia over geld met Bernard Lietaer en Fons Verplaetse. Over de limiet-letter chi.

Ook gaan luisteren naar François Houtart in CC Hasselt. Oude, taaie, wijze mensen die wat te vertellen hebben, de laatste over de agro-energie en madness.
ISBN 978 2 87003 508 5
Ed. Couleur livres

Tijdens een surfsessie op het antwoord van Frans Goetghebeur als reactie op de visietekst van Kleurbekennen gevallen met als titel "Op een dag wordt religieuze oorlogsvoering even ondenkbaar als slavernij of kannibalisme".
http://www.kleurbekennen.be/web/kb2/web/01_klb_wie.html
(copieer deze url naar het adresvak in uw bladeraar)
> 30 wereldburgers gaven al hun kijk op onze visietekst p.94-97

Herman Smout "Het Antwerps Dialect"
ISBN 90 02 14156 4
NV. Scriptoria Antwerpen.
Bij het doornemen heb ik me voortdurend herkend in mijn moedertaal, al zijn er her en der onderdelen die mij doen fronsen: surprees (verrassing) en vraagteken. Ik ga ze eens op een rijtje zetten.

Hersens gepijnigd over de Antwerpse ee-tweeklank in keis (kaas), zelfde klank als de naam van de lange door Bobkes geflankeerde winkel-wandelstraat, de Meir, of de koppijn, die we migraine, Mie Grein, noemen.

Voor wie haar soms geweld aandoet

't Is de momèngt oem de dinges oem te droie.
Het verkoavelingsvloms rukt oep. Gelàk às Marc Galle in de joare '60 ongs eederen dàg oem hàlef àcht mè z'n wèngken rongd ongs oeëre sloog, kund heer e grontsje mèèpikke van hoo dat Aàntwààrepe ni mieër klàpt.

Zeg niet ... , maar ...


afprijzen maar soldeere

nen agent maar ne flik, ne wout

alhoewel maar al
(alhoewel dà dà nogal mèèvalt <vs> al valt dà nogal mèè)

anjer maar zjenofel

auto maar roestbàk, kààr

baden maar boie (zee: poetsje boie)

beurt maar toer

bewegen maar moeve

bijna maar bekàn, (ook bekàànst)

boekentas maar kàzàk

boodschappentas maar kàbàs

bord maar taloeër

borst(vrouw) maar tèt of mèm

burgemeester maar burgervoader

centraal station maar middestoase

dagblad maar gàzèt

deken maar sëze

dacht maar docht

eindigen maar stoppe

foetsie maar ribbedebee

gek maar zot

geld maar sèngs, pingping, poeng

hand(en) maar fik(ke)

handtas maar sàkosj

hark maar raaif

harken maar raaive

houden van maar geire zing of geiren hèmme

houden maar haawe

huid maar vèl

indien maar as

kaai, kade maar koi

kachel maar stoof

kijken maar oit oe doppe zing, ston goape

klomp maar blok

kloten maar sjokedaaize

kon maar kost

koopjes maar solde

kruimel(s) maar grummel(s), grummeling(en)

made maar moi

meisje maar màske

metselaar maar mètser

metselen maar mètse

mooi maar schoeën

noemen maar hiete (noome komt van ouver 't woater)

peizen maar dèngke

poetsen maar këse

praten maar klàppe (bv. achterklàp)

de priester maar ne(n)(ongder)pastoeër, dèèke

raam maar vèngster

raden maar roie

roken (sigaar) maar smoeëre, pàffe

sales maar solde (is ook Eng. sell sold)

schoonmaken maar këse

schop maar schup

schop maar sjot

schroevendraaier maar toernevees, turnavees

shoppen maar wingkele, oep trot zèn

slaan maar sloage

slagen (exaam) maar er duir zèn

snel maar ràp

spitten maar spoie

spreken met maar klàppe

stoep maar dërpel

terwijl maar swèngst dà

tijde(n)s maar biengst

tonen maar loate zing

trappe van vgl (overtreffende, vergrotende en stellende)
(bv. grutst(e), grutter, groeët)

tuin maar hof

ui maar àjoin

uitstalraam maar vitrin

vensterbank maar raichel

verdieping maar verdeep of stëze

verraden maar verroie

vlug maar ràp

voetballen maar sjotte

voetpad maar trotwair, lantoeër

voortdurend maar hieël den taid

wang maar koak

weg, zijn we ~ ? maar zèmme wèg?

weg, hij is ~ maar à j is goan ewèè

wrijven maar rëse

zakmes maar pènemès

zeveren maar mëze

zoals maar gelàk dà of gelàk às ipv. zoe w às

De O - klanken

Toen het Engels nog niet zo allesoverheersend dominant was, lazen de mensen op de vitrien van een winkel of de winkeldeur "English spoken" als "Engelse spoeke", terwijl ze goed wisten dat bedoeld werd dat Engelssprekende klanten ook bediend werden. Nu zie je dat opschrift (bijna) nergens meer.

De lange oo (dubbel of enkel geschreven) wordt in vele Antwerpse woorden als lange oe zonder [u:] of met naslag oeë [u:ǝ]uitgesproken.

"Roeken" (roken: passief = fumer) en "rouke" [rœǝkǝ] (roken = vt van rieken) worden wel op dezelfde manier gespeld in de standaardtaal ("roken"), maar smoeëre (= paffe) is de tweede betekenis van (roken: actief).

"Ha roekt en sigààr" is geen Antwerps, wel "smoeërt" of "paft". Ook Antwerps is "geroekten heiring" en "Ha roekt en hèps in de schaa".

Lange oe zonder [u:] of met naslag oeë [u:ǝ]:

kloten > kloeëte [klu:ǝtǝ]; talloren > taloeëre; kopen > koepe; loper > loeper; (ver)koper > (ver)koeper; kool (groente) > koeël; foor > foeër; moor (waterketel) > moeër; loofboom > loefboeëm; smoren (keukenterm) > smoeëre; rover > roever; hoog > hoeëg; droog > droeg;
dove > doeve; geloven > geloeve; roos > roeës; klooster > kloeëster; storen > stoeëre; koor(d) > koeër; (h)oren > (h)oeëre; boon > boeën; schoon > schoeën; mook (snede vis) > moek; cool - tool - move > moeve (bewegen);

Lange ǝ: of œ: gevolgd door (u)w

boter > bouter (zelfde uitspraak als kabouter); open > oupe; (metaal) koper > kouper; kool (charbon - carbon) > koul; gebroken > gebrouke; doolhof > doulhof; lorejas > lourejas; toren > toure; stoof > stouf; roof (wondkorst) > rouf; komen > koume; tevoren > tevoure; boven > bouve; beloven > belouve; sloten (mv.) > sloute; knook > knouk; gestolen > gestoule; spoor > spour; school > schoul; kloof > klouf; root (rij, reeks) > rout; doken (vt. duiken) > douke; stoken > stouke;

Lange ǝ: of œ:

door > duir; voor(vz. tijd, plaats) > vuir;

De beste weg voorwaarts

Ik zie geen beste weg voorwaarts. De beste weg is, denk ik, de weg achteruit. Spreek opnieuw dialect tegen uw kind, moeder en vader. Ga naar de dialectklas in uw omgeving om uw dialectkennis bij te spijkeren. Laat uw kind op school omgangstaal leren. En dwing van de wetgever af dat hij wereldtaal (geen Engels, Chinees, Spaans, Portugees of Frans) laat onderwijzen om met de ander in contact te kunnen komen. Laat uw kind een vierde taal leren naar keuze.

Mijn visie

Gij zijt natuurlijk een kind van uw tijd. Ik een oorlogskind van de vorige eeuw.

Ik heb geen honderd of honderden tekens nodig om een spelling op poten te zetten die alle Nederlandse dialecten ondubbelzinnig en benaderend weer kan geven of kan weergeven.

De Concorde heeft in 2003 zijn laatste vlucht gemaakt. Het was een bijna volmaakt, duurzaam vliegtuig. Corrosievrij maar onbetaalbaar hoor ik op de radio zeggen. Onverzadigbaar aan kerosène en onderhoud.

De ID, DS en ook het 2PK-eendje worden door Citroën niet meer gemaakt. Briljante verwezenlijkingen nochtans.

Ondertussen zijn een aantal systemen voor voertuigen tot de limiet geperfectionneerd. Bij Mercedes vind ik voor 41.000€ (1,6 miljoen BEF) de standaarduitvoering:

- Antiblokkeerremsysteem ABS en ASR,
- 4ESP®/4ETS (Elektronisch stabiliteitsprogramma incl. ESP®-aanhangwagenstabilisering, elektronische tractiecontrole),
- Adaptief Dempingssysteem ADS,
- automatische versnellingsbak 7-trapsautomaat 7G-TRONIC,
- Remhulpsysteem BAS,
- Downhill Speed Regulation DSR (automatische remcontrole voor afdalingen),
- Rijlichtassistent,
- Snelheidsregelaar TEMPOMAT met variabele snelheidsbegrenzer SPEEDTRONIC

Deze 'hulpen' helpen niet om het aantal verkeersslachtoffers te doen dalen en de veiligheid te verhogen, ze verhelpen ook de files niet.

Ik heb geleerd dat menselijke systemen onherroepelijk beheerst worden door de Griekse letter chi X, twee kruisende lijnen die een limiet voorstellen. Ga je voorbij de kruising, dan is er geen voordeel meer merkbaar en beginnen de nadelen zich op te stapelen.

Ik denk dat vele van onze systemen gekomen zijn aan de kruising van de twee kruisende lijnen. Is de liberale, neo-liberale eis van de globaliseringseconomie, die "altijd meer" en "competitie" in het vaandel voert, imperatief, imperialistisch noodzakelijk? Moet alles altijd meer geld opbrengen? Ik denk van niet. Ge kunt toch niet altijd meer blijven eten en drinken om meer te kakken. Aan de efficiëntie zijn even goed grenzen. Bepaal ze dan!

Ik heb geen glazen bol om daarin te kijken hoe het met onze communicatie zal gaan over 50 jaar. Als ik de huidige trends bezie, dan wordt het Engels wereldtaal. De onderdanigheid aan de overheersing van het geld dat Engels opdringt, is en blijft trouw aan het gezegde 'Diens brood men eet, diens woord men spreekt'. Wat in deze tijd van communicatiemogelijkheden larie is. Via het internet kunnen mensen zich in een mum van tijd verenigen en actie ondernemen. De democratie van onderuit is perfect mogelijk. Alleen, de mens zelf twijfelt, gelooft niet meer in de andere, kan of wil niet meer bouwen op die andere.

Ik wil liever Esperanto of een andere kunstmatige wereldtaal leren om globaal in contact te komen met de andere. De decision-makers niet. Ik zie in Obama geen Esperanto-spreker, die afstand doet van zijn taal als dominantie-middel en de Amerikaanse kinderen het leren van een kunstmatige wereldtaal oplegt als derde taal. Zolang die superioriteit gevoed wordt tegenover de niet-Engels-machtigen (de don't haves), zal er niets veranderen.

Om terug te komen (relevons les bretelles) op de graad van weergave van klanken. In het IPA wordt onderscheid gemaakt tussen 28 klinkerklanken:

Close(6) Near-close(3) Close-mid(6) Mid(1) Open-mid(6) Near-open(2) Open(4)
gecombineerd met
Front(9) Near- front(2) Central(8) Near- back(1) Back(8)
en waarvan sommigen rounded en anderen unrounded zijn.

Het IPA onderscheidt 69 medeklinkers.

Nasal Plosive Fricative Approximant Trill Tap or Flap
Lateral Fricative Lateral Approx­imant Lateral Flap
gecombineerd met
Bi­la­bial La­bio­dental Den­tal Al­veo­lar Post­al­veo­lar Re­tro­flex
Pa­la­tal Ve­lar Uvu­lar Pha­ryn­geal Epi­glot­tal Glottal

waarvan er in de Vlaamse dialecten
maximaal een 30-tal medeklinkers en een 20-tal klinkers
relevant zijn voor spellingsweergave.

Dit is vrij ver verwijderd van de honderd(-en) waar u naar verwijst. Ik denk dat een mens die uitgerust is met een doorsnee stem- en gehoor-orgaan in staat moet zijn klanken even goed te leren van een 78-toerenplaat als van een digitale cd of dvd-bron zonder krassen of ruis.

De duizenden verschillen die uitgesproken worden in het "Engels" van Canadees over Amerikaans via Cambridge- en Oxford-English naar Australisch zijn voor de verstaanbaarheid niet relevant. Today Antwerpians like Axel Peleman do distinguish no more the open front and back "a". Wat zou ik me druk maken om het onderscheid dat taalchirurgen maken tussen klankschakeringen! Uw oog ziet ook geen verschil tussen de 256 kleuren die geëxtrapoleerd worden naar 16 777 216 (256 in de 3de macht). Met de twee voeten op de grond blijven en de essentie zien of percipieren.

Waar het met het Nederlands naartoe gaat weet ik niet. Het zal waarschijnlijk één grote eenheidsworst worden, tenzij er een boedelscheiding komt en de Taalunie opgeblazen wordt, wegens niet efficiënt, niet werkzaam. Als Nederland zijn taalfierheid verliest en zich onderschikt aan de Angelsaksheid, zal Nederland Engels als vehiculaire taal gebruiken. Vlaanderen in België zal zijn taalstrijd eerst moeten uitvechten en Frans-onafhankelijk worden voor het zich al dan niet zal onderwerpen aan de Engelse dominantie. Ik zie niet in waarom dat nodig is. De Franse cultuur heeft ook troeven die niet uitgebannen hoeven te worden. Best mogelijk dat Azië getalsmatig de heerschappij van Amerika ondergraaft in een economische guerilla-oorlog. Daar heb ik geen zicht op.

Mijn ideale taalprioriteit is nog steeds: 1. moedertaal (dialect) 2. omgangstaal AN binnen het Nederlands 3. wereldtaal 4. de omringende EU-talen: Engels Duits Frans Spaans 5. Arabisch Chinees Japans.
Ze zou kunnen evolueren naar: 1. moedertaal Vlaams dialect 2. omgangstaal verkavelingsVlaams 3. wereldtaal stop 4. kennismaking met een andere cultuur: voorlopige voorkeur Frans, ...e.a. naar godsvrucht en vermogen.

Re: Goed gesproken

(Krommenaas schreef: ) Goed gesproken. Maar wat zie jij eigenlijk als de beste weg voorwaarts?
22 februari 2009 13:21


Het zal mijn tijd nog wel duren. Ik spring over een paar jaar op tram zeven. Ik ben perfect tweetalig Vlaams. Mijn moeder sprak dialect tegen mij tot ik naar de lagere school trok.

Sinds dan is ze haar taal beginnen 'kuisen' en moesten wij van haar 'schoon' spreken. Op school heb ik omgangstaal leren lezen en schrijven met vis, tom, mus.

In het middelbaar is men er niet in geslaagd om mij mijn moedertaal te laten vergeten of af te leren.

In de omgangstaal heb ik feilloos geschakeld van dialect- naar ABN-klanken, van dialect-woordenschat naar het groene boekje van de Taalunie, via de zeg niet... maar ... -strategie. 'Aàntwààreps klàppe' kon en mocht niet meer. Doodzonde (in de twee betekenissen).

Niemand kwam ertegen in opstand. Lees in 'De Culturele repressie' hoe Gerard Walschap het woord voert.

Ik heb geen tweede variant van de (Vlaams-Nederlandse) vehiculaire taal vandoen. Ik ga aan het AN niet nog eens een nieuwe spelling toevoegen - een Vlaamse dan. Ik leer nog liever Esperanto.

Voor mij volstaat het AN dat ik op school geleerd heb als algemene omgangstaal naar niet-Brabantse Nederlands-sprekers. Weinigen in Nederland beheersen AN en begrijpen Vlaams. Ik doe mijn best om Zuid-Afrikaans te verstaan.
Is er niemant tie aan Neterlant turft sechen tat er pehalfe stemlose ook stemheppente meteklinkers pestaan?

Ik ga Antwerps of Deurnes - als dat onderscheid nodig is - spreken tegen mijn jongste kleinkind van drie jaar. De twee oudere zijn te vroeg geboren. Zij moeten het dialect maar buiten en op school in de moedertaalles leren en tijdens de spaarzame momenten waarin we samen zijn.

Ik wil wel werken aan een spelling waarmee alle Vlaamse dialecten kunnen weergegeven worden, gebaseerd op de uitspraak.