Hier de copie van mijn antwoord op de spelling van Keuningsplentje in het blogbericht van Lieve VdB van donderdag 15 april 2010 op de WereldMorgen.be.
Door haloewie, 19.04.2010 - 13:31
Spelling van het Antwerps
Bang om de Antwerpenaar plat te confronteren met zijn uitspraak, als ge toch zijn dialect wilt schrijven? Liever verkavelingsantwerps?
Het (Pieter?) De Coninckplein. Net als voor het Sint-Jansplein spellen sommige Antwerpenaars hun taal niet op de manier zoals ze die spreken.
In 'koning' - niet alleen de naam van de wever uit Brugge - hoor ik de tweeklank 'ui' uit de standaardtaal of althans het eerste deel ervan: de lange, doffe e. Ook het plaatselijk bier draagt dezelfde naam. Een bolleke Kuining.
Zou het dan niet doidelijker zijn om over ' kuiningsplàntsje ' in plaats van over ' Keuningsplentje of -plèntje ' te schrijven? Op die manier zou Jàn zongder Vrieës het ook geschreven hebben, als zijn grootje Nèèltsje hem had leren schrijven.
Tsingt-Jààns-plaain is de correcte Antwerpse uitspraak om de alliteratie (letterrijm of stafrijm) Tsj te ontkrachten. De volksetymologie heeft deze eerder Chinees-aandoende vorm in het leven geroepen. Tsjing Tsjangs plaain.
Als ik mensen het hoor hebben over Singt Jàn, dan versta ik dat als de Bisschoppelijke middelbare school tussen de Meir en de Jodenstraat. Soms gevolgd door 'Bààrëchmàns', maar zonder t ervoor en zonder sj in het midden.
Te Winkel en De Vries huldigden al het principe van 'schrijf zoals ge spreekt'. Blijkbaar was er toen geen linguagraaf (een taalschrijver) van het kaliber van een Ortelius, een Vesalius of een Mercator die naast de spelling van de lingua franca ook die van de plaatselijke dialecten in kaart kon brengen.
In het Antwerps komt de eu-klank uit de standaardtaal wel voor in een beperkt aantal woorden, die in diezelfde standaardtaal gespeld worden met "oe" of "uu". Veule, zeuke, de meuren oplopen, mijn breur, zeur of zeut. (voelen, zoeken, de muren .., broer, zuurzoet). Het vraagt een inspanning om te luisteren naar de uitspraak. Aan het woordbeeld zult ge dan ook moeten wennen, als ge op deze manier wilt schrijven.
Google eens op "haloewie", "godzjumenas" of "krommenaas" om kennis te maken met de uitersten (wat primeert: uitspraak of woordbeeld?).
Posts tonen met het label klanken. Alle posts tonen
Posts tonen met het label klanken. Alle posts tonen
maandag 19 april 2010
dinsdag 13 april 2010
En hèdde ga muibele, ...
" Vougeltsje, gaa zè gevànge,
in e kotsje / kotteke zulde gaaj hànge,
gaa blèvd heer,
gaa blèvd heer,
leeve vougel, gaa blèvd heer."
Zo wordt op menige bruiloft gezongen, naast
" En hèdde ga muibele,
èn hèdde ga hoisgereef,
dàn muide ga traawe
mè oe leef, aawe zot! "
Meubelen en mogen zijn de twee ui-klanken in dit volkse refreintje.
Hier volgt een verzameling woorden die met een lange doffe e uitgesproken worden, fonetisch weergegeven als /.e:/ of [ œ: ] en waarvan ik het woordbeeld met "ui" in plaats van "eu" op een rijtje wilde zetten. Wordt ons oog daaraan gewoon, gewend?
| (meubel) | Ik heb dees muibeltjes op de Vrijdàgmàrkt gekocht. |
| (deur) | Ge moet niet bellen, ge kunt gewoon làngs d'àchterduir binnen. |
| (mogen) | Màk is proeven? Vànaaiges, ze muigen is proeven, hé bommà? |
| (keuze) | G' hè(b)t geen kuis. 't Is 't een of 't àànder. |
| (treurwilg) | Nen truirwilg is ne schonen boom op 't kerkhof. |
| (beukenootje) | Den tijd van de buikenotsjes is voorbij. 't Is lente. |
| (koning) | Kom, we gaan een bolleke kuining drinken. |
| (reus) | We hebben ne ruisàchtigen eik zien staan. |
| (vleugel) | Wie dàt er zijn vluigels wil uitslagen, gaat met mij mee. |
| (veel) | Ge moet niet vuil geld hemme om plezier te maken. |
| (naar voor) | "Laat de klein mannen maar naar vuir komen", riep de gids. |
zondag 28 juni 2009
De A-klanken (2) < vs > de letter a/aa
Het go ni ouver d'aa klàànke in 't Aàntwààreps, mor ouver de A-klàànke.
Dëgèène dieë dà goo lëstert, kàn ongderschaid moake tùsse 2 oupen A-klàànke. Den ieëne wërt vàn vuir in de moungd oitgesprouke, den ààndere in de keil.
De kërte vërm vàn dee keil-a hoord' allieën in en gesloute lèttergrèèp, di stopt oep d'Aàntwààrepse èn d'Engelse keil-l gelàk às in 'soep mè ballekes', 'à spèlt vals', 'en dal èn nen dal', 'ne stal', 'e geval', 'zal vàn zulle', enz.
Al d'àànder gesloute lèttergrèèpe hèmmen en schààrepe, Fràànse à gelàk às in 'gemàk', 'in 't zàk zètte', 'dàbbe', 'ràppe', 'de voile wàs oithànge', 'en pànlàt', 'vlàm, dor heddet kot'.
Oitzongdering oep de rèègel:
Dèès Fràànse, schààrepe à hoorde in -ang, -and, -ank, ant, amp, arm; bv. in lang > làànk, mand > màànd, bank > bàànk, want > vàn wàànte wèète, lamp > tèège de lààmp loepe, warm > het wààrëm woater oitvingde;
Oek de -erg, -erk en -erp wërren hetzèlfden oitgesprouken às en schààrepe àà in dwerg > nen dwààrëg, zerk, kerk > de zààrëke oep 't kààrëkhof, èn ontwerp > ongtwààrëp, scherp > schààrëp.
Schit ouver de lànge keil-aa, dee m'hoeëre in wourden met ou(w), au(w) of u(w) èn às ieëste dieël vàn den twieëklàànk ij en ei. bv. vrouw > vraa, klauw > klaa, duwen > daawe èn snijden > snaie, blij > blai, eieren > spèk mè j aire of aare.
Dèès keil-aa is on en oepmàrs bèèzëg in het verkoavelings-vloms en bèèzëg de schààrepe àà te verdrùkke in d'oemgàngstoal, wordà ze d'ieënëge èn normoal oitsproak is.
090615 23:32 =============================================
In 't Antwerps zijn er 2 open a-klanken. Den ene wordt van voor in de mond uitgesproken, den andere vanachter in de keel.
aa, dàt doo(t) zeer. Den doktour vroagt soems: zègd is aa èn dàn zeet hëm in oe keil, swèngst dat hëm mè ne lèèpel oe toeng nor benèèje dout.
Dèès aa hèè ne kërte vërm a. Dien hoord allien in en gesloute lèttergrèèp às er en voil Engelse l volgt. bv. in soep mè ballekes, à spelt vals, nen dal èn en dal, ne stal, e geval, zal vàn zùlle, ènz.
Al d'àànder gesloute lèttergrèèpen hèmmen en schààrepe Frànse à gelàk às in gemàk, zàk, dàbbe en bàbbele, ràppe, de wàs doen, een pànlàt, vlàm, dor eddet kot!
Uitzondering op deze regel: die à wordt langk uitgesproken in een gesloten lettergreep met als laatste letters ng langk dure, nd een mand voor de komisjes, nk op een bank in 't park, mp er zit een vlieg aan de lamp, nt van wanten weten, rm 't warm water uitvinden, rp wandelen in 't park.
Ook de e voor rg, rk, rp wordt met een lange àà uitgesproken: het signaal voor den Antwerpenaar dat 't stinkt of dat iet vies is.
Aà, dà stinkt, stront aan de knikker voor erg, zerk, merk, scherp, werken.
Tegenover de scherpe, lange àà staat dan de lange keel-aa, die geschreven wordt als au(w), ou(w), u(w)
bv. vrouw > vraa, mouwveger > maavèèger, blauw > blaa, gauw > is gaa iet fikse, duwen > daawe, rauw groenten > raa grùngte, nu > naa van aa, dà doo(t) zeer.
Deze aa is haar opgang aan 't maken in de Vlaamse omgangstaal (het verkavelingsvlaams) en dreigt de open, scherpe àà van het AN te verdringen.
De lange keel-aa is ook de eerste klinker van de tweeklank gestipte ij en ei in aire/aare of joeng?, blaa (blij) vàn oe trug te zieng, e glàs wijnazijn, klein maar fijn, twijfelen en weifelen, genen blijf mee weten.
Wat schrijf ik : drei köninge of drij kuininge?
Braaf of grave is een a-klank, graaf is een o-klank.
=============================================
Wie de letter a/aa in de beschaafde omgangtaal - alsof het dialect onbeschaafd zou zijn - vertaald naar het Aàntwààreps heeft een gamma aan klanken nodig.
àà in (mand),
oa in (staat, zowel het ww. als het zn.),
ei(r) in (klaar = helder of gereed),
è in (twaalf),
ë in (maand),
o in (-straat),
a in (stal),
oi in (kade - kaai),
à in (wa(t)),
zie ook Tàànder Aàntwààreps http://tanderantwerps.blogspot.com/2009/01/tnder-antwreps.html
Dëgèène dieë dà goo lëstert, kàn ongderschaid moake tùsse 2 oupen A-klàànke. Den ieëne wërt vàn vuir in de moungd oitgesprouke, den ààndere in de keil.
De kërte vërm vàn dee keil-a hoord' allieën in en gesloute lèttergrèèp, di stopt oep d'Aàntwààrepse èn d'Engelse keil-l gelàk às in 'soep mè ballekes', 'à spèlt vals', 'en dal èn nen dal', 'ne stal', 'e geval', 'zal vàn zulle', enz.
Al d'àànder gesloute lèttergrèèpe hèmmen en schààrepe, Fràànse à gelàk às in 'gemàk', 'in 't zàk zètte', 'dàbbe', 'ràppe', 'de voile wàs oithànge', 'en pànlàt', 'vlàm, dor heddet kot'.
Oitzongdering oep de rèègel:
Dèès Fràànse, schààrepe à hoorde in -ang, -and, -ank, ant, amp, arm; bv. in lang > làànk, mand > màànd, bank > bàànk, want > vàn wàànte wèète, lamp > tèège de lààmp loepe, warm > het wààrëm woater oitvingde;
Oek de -erg, -erk en -erp wërren hetzèlfden oitgesprouken às en schààrepe àà in dwerg > nen dwààrëg, zerk, kerk > de zààrëke oep 't kààrëkhof, èn ontwerp > ongtwààrëp, scherp > schààrëp.
Schit ouver de lànge keil-aa, dee m'hoeëre in wourden met ou(w), au(w) of u(w) èn às ieëste dieël vàn den twieëklàànk ij en ei. bv. vrouw > vraa, klauw > klaa, duwen > daawe èn snijden > snaie, blij > blai, eieren > spèk mè j aire of aare.
Dèès keil-aa is on en oepmàrs bèèzëg in het verkoavelings-vloms en bèèzëg de schààrepe àà te verdrùkke in d'oemgàngstoal, wordà ze d'ieënëge èn normoal oitsproak is.
090615 23:32 =============================================
In 't Antwerps zijn er 2 open a-klanken. Den ene wordt van voor in de mond uitgesproken, den andere vanachter in de keel.
aa, dàt doo(t) zeer. Den doktour vroagt soems: zègd is aa èn dàn zeet hëm in oe keil, swèngst dat hëm mè ne lèèpel oe toeng nor benèèje dout.
Dèès aa hèè ne kërte vërm a. Dien hoord allien in en gesloute lèttergrèèp às er en voil Engelse l volgt. bv. in soep mè ballekes, à spelt vals, nen dal èn en dal, ne stal, e geval, zal vàn zùlle, ènz.
Al d'àànder gesloute lèttergrèèpen hèmmen en schààrepe Frànse à gelàk às in gemàk, zàk, dàbbe en bàbbele, ràppe, de wàs doen, een pànlàt, vlàm, dor eddet kot!
Uitzondering op deze regel: die à wordt langk uitgesproken in een gesloten lettergreep met als laatste letters ng langk dure, nd een mand voor de komisjes, nk op een bank in 't park, mp er zit een vlieg aan de lamp, nt van wanten weten, rm 't warm water uitvinden, rp wandelen in 't park.
Ook de e voor rg, rk, rp wordt met een lange àà uitgesproken: het signaal voor den Antwerpenaar dat 't stinkt of dat iet vies is.
Aà, dà stinkt, stront aan de knikker voor erg, zerk, merk, scherp, werken.
Tegenover de scherpe, lange àà staat dan de lange keel-aa, die geschreven wordt als au(w), ou(w), u(w)
bv. vrouw > vraa, mouwveger > maavèèger, blauw > blaa, gauw > is gaa iet fikse, duwen > daawe, rauw groenten > raa grùngte, nu > naa van aa, dà doo(t) zeer.
Deze aa is haar opgang aan 't maken in de Vlaamse omgangstaal (het verkavelingsvlaams) en dreigt de open, scherpe àà van het AN te verdringen.
De lange keel-aa is ook de eerste klinker van de tweeklank gestipte ij en ei in aire/aare of joeng?, blaa (blij) vàn oe trug te zieng, e glàs wijnazijn, klein maar fijn, twijfelen en weifelen, genen blijf mee weten.
Wat schrijf ik : drei köninge of drij kuininge?
Braaf of grave is een a-klank, graaf is een o-klank.
=============================================
Wie de letter a/aa in de beschaafde omgangtaal - alsof het dialect onbeschaafd zou zijn - vertaald naar het Aàntwààreps heeft een gamma aan klanken nodig.
àà in (mand),
oa in (staat, zowel het ww. als het zn.),
ei(r) in (klaar = helder of gereed),
è in (twaalf),
ë in (maand),
o in (-straat),
a in (stal),
oi in (kade - kaai),
à in (wa(t)),
zie ook Tàànder Aàntwààreps http://tanderantwerps.blogspot.com/2009/01/tnder-antwreps.html
maandag 8 juni 2009
Lijstje van au
baa(wë) = bauw(en) (spottend nazeggen)
?? bietebauw (kinderspook, de billen)
blaa = blauw(e) maar blout (de kleur blauw) en blousel = blauwsel
daa = dauw
flaa = flauw
gaa = gauw, ëgaa = algauw
graa = grauw
graawë = grauwen
?? hauw (plantk. peulvrucht)
kabbeljaa = kabeljauw
kaa = kauw (ka vogel: kl.kraai)
kaawë = kauwen
klaa = klauw
knaawë = knauwen
kraawë = krauw(en) (krabben)
laa = lauw (halfwarm)
m(i)aawë = mauw(en) (> miauw)
naa = nauw
pous = paus
paa = pauw
poeës = pauze
praa = prauw
rabaa = rabauw (appelsoort)
raa = rauw of ruw
snaawë = snauw(en)
?? wauw (gunstige wind, politieagent)
wenkbraa = wenkbrauw
?? wiewauw (wielewaal)
?? bietebauw (kinderspook, de billen)
blaa = blauw(e) maar blout (de kleur blauw) en blousel = blauwsel
daa = dauw
flaa = flauw
gaa = gauw, ëgaa = algauw
graa = grauw
graawë = grauwen
?? hauw (plantk. peulvrucht)
kabbeljaa = kabeljauw
kaa = kauw (ka vogel: kl.kraai)
kaawë = kauwen
klaa = klauw
knaawë = knauwen
kraawë = krauw(en) (krabben)
laa = lauw (halfwarm)
m(i)aawë = mauw(en) (> miauw)
naa = nauw
pous = paus
paa = pauw
poeës = pauze
praa = prauw
rabaa = rabauw (appelsoort)
raa = rauw of ruw
snaawë = snauw(en)
?? wauw (gunstige wind, politieagent)
wenkbraa = wenkbrauw
?? wiewauw (wielewaal)
Lijstje van ou
blaawe = blouwen (boerenvuur: in de armen slaan om het warm te krijgen)
*boud = boud (> bold(En.))
*bout = bout
baa = (ge-)bouw(-en) maar *bousel = bouwsel
braa (wë) = brouw(-en) maar *brousel = brouwsel
daa (wë) = douw(en) (duw(en))
flambaa = flambouw (fakkel)
*fout = fout
gaa = gouw (streek)
*goud = goud (gold(En.)) - gaawe = gouden (> gulden)
haawe = houd(en)
*hout = hout(-en)
haawe = houw(-en) (> bieënhaawer)
aa(wë), oe(ë) = jouw(e)
jaawe = jouwen
juffra = juffrouw (verkorte à)
?? karbouw (Mal. buffel)
?? kersouw (madeliefje Zuidn.)
kaa(wë) =kou(d)(e)
?? landouw (rijtuig)
?? louw (luw, zeelt=vis)
*mout = mout
maa = mouw
raa = rouw
schaa = schouw(-en)
*smout = smout (-ebol)
sluire = sjouwen
spaawe = spouw(en) (>spuwen) *spousel = sp(o)uwsel (braaksel, spuwsel)
*strout = strot (> throat(En.))
*stout = stout
staawe = stouwen
koeër = touw - getaa = (ge-)touw (vb. weefgetouw)
traa(wë) = (ge-, on-, ver-, wan-)trouw(-en)
?? vlouw (drijfnet)
vaa = vouw (fold(En.))
vraa = vrouw
*weewouter = wiewouter (ikke, mondeeke)
*woud = woud (bos, Walt(D.))
*wout = wout (politieagent)
*Wout(er) = Wouter (Walter(D.)
waa = wouw (dagroofvogel, ook milaan)
De met * aangeduide woorden worden met de Engelse klank [ǝu]uit "coal" of "stone" uitgesproken. De andere met een lange, velare (keel)-aa.
*boud = boud (> bold(En.))
*bout = bout
baa = (ge-)bouw(-en) maar *bousel = bouwsel
braa (wë) = brouw(-en) maar *brousel = brouwsel
daa (wë) = douw(en) (duw(en))
flambaa = flambouw (fakkel)
*fout = fout
gaa = gouw (streek)
*goud = goud (gold(En.)) - gaawe = gouden (> gulden)
haawe = houd(en)
*hout = hout(-en)
haawe = houw(-en) (> bieënhaawer)
aa(wë), oe(ë) = jouw(e)
jaawe = jouwen
juffra = juffrouw (verkorte à)
?? karbouw (Mal. buffel)
?? kersouw (madeliefje Zuidn.)
kaa(wë) =kou(d)(e)
?? landouw (rijtuig)
?? louw (luw, zeelt=vis)
*mout = mout
maa = mouw
raa = rouw
schaa = schouw(-en)
*smout = smout (-ebol)
sluire = sjouwen
spaawe = spouw(en) (>spuwen) *spousel = sp(o)uwsel (braaksel, spuwsel)
*strout = strot (> throat(En.))
*stout = stout
staawe = stouwen
koeër = touw - getaa = (ge-)touw (vb. weefgetouw)
traa(wë) = (ge-, on-, ver-, wan-)trouw(-en)
?? vlouw (drijfnet)
vaa = vouw (fold(En.))
vraa = vrouw
*weewouter = wiewouter (ikke, mondeeke)
*woud = woud (bos, Walt(D.))
*wout = wout (politieagent)
*Wout(er) = Wouter (Walter(D.)
waa = wouw (dagroofvogel, ook milaan)
De met * aangeduide woorden worden met de Engelse klank [ǝu]uit "coal" of "stone" uitgesproken. De andere met een lange, velare (keel)-aa.
maandag 1 juni 2009
Aai en Ui
nen draai
uitspraak AN [a:j]
uitspraak Antw [ɔ:j], [ɔ:ǝ] of [ɔ:]
naargelang tempo en omgevingsfactor
uitspraak [ɑ:j], wat krommenaas aanziet als normaal is verkavelingsvlaams, m.a.w. de invloed van de Brabantse [ɑ:] op het AN. : nl. de verwatering van [a:] -> [ɑ:]die zich hoe langer hoe meer aan het voltrekken is. Articulatieluiheid.
Ik heb nog van de houten regel op mijn kneukels gekregen omdat ik de AN-a: vermoeëste. Ik heb nog les 'dictie' gehad in het middelbaar. Ik ken het onderscheid tussen de lange, Franse, scherpe AN-a àà [a:] en de oa [ɔ:] van het dialect in "draad", die door u een platte a genoemd wordt, door mij een lange o(a) (de verlenging van de o in kot [ɔ], dus koater [ɔ:] (=kater)).
Er is geen fonologisch verschil (ik bedoel emotioneel dan) tussen de dialect-uitspraak van drojke / droike (draadje) en mojs / mois (muis). De volgmedeklinker verschilt: k en s, maar de klinker die er voor staat niet.
Technisch gezien beiden stemloos, maar als velare occlusief en dentale fricatief kunnen ze wel een eigen stempel drukken op de kwaliteit van voorgaande klinker.
Of er een semi-vocaal j of een doffe ǝ geïncorporeerd wordt, heb ik nog niet "uitgevonden" (found out).
uitspraak AN [a:j]
uitspraak Antw [ɔ:j], [ɔ:ǝ] of [ɔ:]
naargelang tempo en omgevingsfactor
uitspraak [ɑ:j], wat krommenaas aanziet als normaal is verkavelingsvlaams, m.a.w. de invloed van de Brabantse [ɑ:] op het AN. : nl. de verwatering van [a:] -> [ɑ:]die zich hoe langer hoe meer aan het voltrekken is. Articulatieluiheid.
Ik heb nog van de houten regel op mijn kneukels gekregen omdat ik de AN-a: vermoeëste. Ik heb nog les 'dictie' gehad in het middelbaar. Ik ken het onderscheid tussen de lange, Franse, scherpe AN-a àà [a:] en de oa [ɔ:] van het dialect in "draad", die door u een platte a genoemd wordt, door mij een lange o(a) (de verlenging van de o in kot [ɔ], dus koater [ɔ:] (=kater)).
Er is geen fonologisch verschil (ik bedoel emotioneel dan) tussen de dialect-uitspraak van drojke / droike (draadje) en mojs / mois (muis). De volgmedeklinker verschilt: k en s, maar de klinker die er voor staat niet.
Technisch gezien beiden stemloos, maar als velare occlusief en dentale fricatief kunnen ze wel een eigen stempel drukken op de kwaliteit van voorgaande klinker.
Of er een semi-vocaal j of een doffe ǝ geïncorporeerd wordt, heb ik nog niet "uitgevonden" (found out).
maandag 25 mei 2009
Naslag, halfklinkers en tussenklanken
Naar aanleiding van de reactie van Krommenaas die een verschil hoort tussen de Antwerpse uitspraak van aai en ui in de woorden draaien, draden en truien [ɔ:jǝ] en draai en trui [ɔ:ǝ], wil ik het hebben over toegevoegde klanken aan basiswoorden en stammen.
Naslag beperkt zich waarschijnlijk niet tot het toevoegen van een doffe e aan een enkelvoudige klinker (monoftong). Een hele resem woorden met oo/o kunnen uitgesproken worden met of zonder naslag, afhankelijk van de snelheid van spreken en de klank die volgt. Kopen en lopen bv. verliezen hun naslag bij verkorting (in de 2e en 3e persoon enk. en 2e mv.) In de overige personen van de presens kan de naslag uitgesproken worden of weggelaten. [lu:pǝ] of [lu:(w)ǝpǝ] naargelang de spreeksnelheid.
Wanneer de medeklinker r volgt is de naslag aangewezen. Als de volgende medeklinker g [x] op het eind van een woord is, valt de naslag soms weg.
In het geval van draai en trui [ɔ:ǝ] wordt geen halfklinker jot [j] uitgesproken. Wanneer het volgende woord begint met een klinker of h, wordt een halfklinker j tussengevoegd [ɔ:j]: welke trui heeft hij aan? wèlkǝ troi èèt ǝm oan?
Als we de ou-klank bekijken in oud, goud, zou, wou, ontdekken we de halfklinker w in de combinatie van [ǝ:u(w)-t] of [œ:u(w)-t].
Tussenklanken (g, j, n, w) worden tussen woorden toegevoegd in welbepaalde klankcontexten. Hij heeft -> a j èè; doe het niet -> doo g et ni; enz.
Naslag beperkt zich waarschijnlijk niet tot het toevoegen van een doffe e aan een enkelvoudige klinker (monoftong). Een hele resem woorden met oo/o kunnen uitgesproken worden met of zonder naslag, afhankelijk van de snelheid van spreken en de klank die volgt. Kopen en lopen bv. verliezen hun naslag bij verkorting (in de 2e en 3e persoon enk. en 2e mv.) In de overige personen van de presens kan de naslag uitgesproken worden of weggelaten. [lu:pǝ] of [lu:(w)ǝpǝ] naargelang de spreeksnelheid.
Wanneer de medeklinker r volgt is de naslag aangewezen. Als de volgende medeklinker g [x] op het eind van een woord is, valt de naslag soms weg.
In het geval van draai en trui [ɔ:ǝ] wordt geen halfklinker jot [j] uitgesproken. Wanneer het volgende woord begint met een klinker of h, wordt een halfklinker j tussengevoegd [ɔ:j]: welke trui heeft hij aan? wèlkǝ troi èèt ǝm oan?
Als we de ou-klank bekijken in oud, goud, zou, wou, ontdekken we de halfklinker w in de combinatie van [ǝ:u(w)-t] of [œ:u(w)-t].
Tussenklanken (g, j, n, w) worden tussen woorden toegevoegd in welbepaalde klankcontexten. Hij heeft -> a j èè; doe het niet -> doo g et ni; enz.
maandag 20 april 2009
De O - klanken
Toen het Engels nog niet zo allesoverheersend dominant was, lazen de mensen op de vitrien van een winkel of de winkeldeur "English spoken" als "Engelse spoeke", terwijl ze goed wisten dat bedoeld werd dat Engelssprekende klanten ook bediend werden. Nu zie je dat opschrift (bijna) nergens meer.
De lange oo (dubbel of enkel geschreven) wordt in vele Antwerpse woorden als lange oe zonder [u:] of met naslag oeë [u:ǝ]uitgesproken.
"Roeken" (roken: passief = fumer) en "rouke" [rœǝkǝ] (roken = vt van rieken) worden wel op dezelfde manier gespeld in de standaardtaal ("roken"), maar smoeëre (= paffe) is de tweede betekenis van (roken: actief).
"Ha roekt en sigààr" is geen Antwerps, wel "smoeërt" of "paft". Ook Antwerps is "geroekten heiring" en "Ha roekt en hèps in de schaa".
Lange oe zonder [u:] of met naslag oeë [u:ǝ]:
kloten > kloeëte [klu:ǝtǝ]; talloren > taloeëre; kopen > koepe; loper > loeper; (ver)koper > (ver)koeper; kool (groente) > koeël; foor > foeër; moor (waterketel) > moeër; loofboom > loefboeëm; smoren (keukenterm) > smoeëre; rover > roever; hoog > hoeëg; droog > droeg;
dove > doeve; geloven > geloeve; roos > roeës; klooster > kloeëster; storen > stoeëre; koor(d) > koeër; (h)oren > (h)oeëre; boon > boeën; schoon > schoeën; mook (snede vis) > moek; cool - tool - move > moeve (bewegen);
Lange ǝ: of œ: gevolgd door (u)w
boter > bouter (zelfde uitspraak als kabouter); open > oupe; (metaal) koper > kouper; kool (charbon - carbon) > koul; gebroken > gebrouke; doolhof > doulhof; lorejas > lourejas; toren > toure; stoof > stouf; roof (wondkorst) > rouf; komen > koume; tevoren > tevoure; boven > bouve; beloven > belouve; sloten (mv.) > sloute; knook > knouk; gestolen > gestoule; spoor > spour; school > schoul; kloof > klouf; root (rij, reeks) > rout; doken (vt. duiken) > douke; stoken > stouke;
Lange ǝ: of œ:
door > duir; voor(vz. tijd, plaats) > vuir;
De lange oo (dubbel of enkel geschreven) wordt in vele Antwerpse woorden als lange oe zonder [u:] of met naslag oeë [u:ǝ]uitgesproken.
"Roeken" (roken: passief = fumer) en "rouke" [rœǝkǝ] (roken = vt van rieken) worden wel op dezelfde manier gespeld in de standaardtaal ("roken"), maar smoeëre (= paffe) is de tweede betekenis van (roken: actief).
"Ha roekt en sigààr" is geen Antwerps, wel "smoeërt" of "paft". Ook Antwerps is "geroekten heiring" en "Ha roekt en hèps in de schaa".
Lange oe zonder [u:] of met naslag oeë [u:ǝ]:
kloten > kloeëte [klu:ǝtǝ]; talloren > taloeëre; kopen > koepe; loper > loeper; (ver)koper > (ver)koeper; kool (groente) > koeël; foor > foeër; moor (waterketel) > moeër; loofboom > loefboeëm; smoren (keukenterm) > smoeëre; rover > roever; hoog > hoeëg; droog > droeg;
dove > doeve; geloven > geloeve; roos > roeës; klooster > kloeëster; storen > stoeëre; koor(d) > koeër; (h)oren > (h)oeëre; boon > boeën; schoon > schoeën; mook (snede vis) > moek; cool - tool - move > moeve (bewegen);
Lange ǝ: of œ: gevolgd door (u)w
boter > bouter (zelfde uitspraak als kabouter); open > oupe; (metaal) koper > kouper; kool (charbon - carbon) > koul; gebroken > gebrouke; doolhof > doulhof; lorejas > lourejas; toren > toure; stoof > stouf; roof (wondkorst) > rouf; komen > koume; tevoren > tevoure; boven > bouve; beloven > belouve; sloten (mv.) > sloute; knook > knouk; gestolen > gestoule; spoor > spour; school > schoul; kloof > klouf; root (rij, reeks) > rout; doken (vt. duiken) > douke; stoken > stouke;
Lange ǝ: of œ:
door > duir; voor(vz. tijd, plaats) > vuir;
dinsdag 6 januari 2009
Foneem-vergelijking
ràp(pe) = 1. bn. snel 2. een manier van zingen
rèppe = ww. snel handelen
roope = ww. luid spreken (roept = verkorte 2e en 3e)
roape = 1. ww. van de grond opnemen 2. mv. wortelgewas
reepe = ovt. van roepen
rieëpe = stroken (stof, leer, papier)
voer = ten voordele van
vër = verkorte vorm van voor
vuir = voor (plaats/tijd) vuir de duir - vuir veer eure
vààr = verwijderd van
vour = ploegstreep
veur = wat in brand staat
vèèr = 1. ga met de boot 2. vogelpluim
voar = niet gewend zijn
veer = cijfer 4
bàk = hoeveelheid bier
biek = eten, voedsel
bèk = vogelmond
boek = leesvoer
boik = verteringsplaats
bèèk = smalle waterloop
buik of (beuk - arch.) boom - houtsoort
bok = man van schaap/geit, turntoestel
bouk(e) = boterham
rèppe = ww. snel handelen
roope = ww. luid spreken (roept = verkorte 2e en 3e)
roape = 1. ww. van de grond opnemen 2. mv. wortelgewas
reepe = ovt. van roepen
rieëpe = stroken (stof, leer, papier)
voer = ten voordele van
vër = verkorte vorm van voor
vuir = voor (plaats/tijd) vuir de duir - vuir veer eure
vààr = verwijderd van
vour = ploegstreep
veur = wat in brand staat
vèèr = 1. ga met de boot 2. vogelpluim
voar = niet gewend zijn
veer = cijfer 4
bàk = hoeveelheid bier
biek = eten, voedsel
bèk = vogelmond
boek = leesvoer
boik = verteringsplaats
bèèk = smalle waterloop
buik of (beuk - arch.) boom - houtsoort
bok = man van schaap/geit, turntoestel
bouk(e) = boterham
Lange of korte oe
Koek blijft koek in het Antwerps. Soep ook soep.
Met snoep is er wel een andere uitspraak, maar geen lange oe. Dat is net zoals bij boer boor geworden, dus snoop.
Omgekeerd wordt oo uitgesproken als lange oe met naslag. Boor wordt boeër. Naslag (een doffe e) kan toegevoegd worden aan alle klinkers om ze langer te maken. Voor de -r is naslag bijna automatisch. Als er snel gesproken wordt, valt de naslag weg.
Op wordt oep en om oem. Er is zelfs een voorzetsel voer dat zonder nadruk verkort tot vër. nem breef voer/vër aa.(Een brief voor u)
Poep en poop is nog een illustratie van het gegeven korte of lange oe.
Met snoep is er wel een andere uitspraak, maar geen lange oe. Dat is net zoals bij boer boor geworden, dus snoop.
Omgekeerd wordt oo uitgesproken als lange oe met naslag. Boor wordt boeër. Naslag (een doffe e) kan toegevoegd worden aan alle klinkers om ze langer te maken. Voor de -r is naslag bijna automatisch. Als er snel gesproken wordt, valt de naslag weg.
Op wordt oep en om oem. Er is zelfs een voorzetsel voer dat zonder nadruk verkort tot vër. nem breef voer/vër aa.(Een brief voor u)
Poep en poop is nog een illustratie van het gegeven korte of lange oe.
maandag 5 januari 2009
Tàànder Aàntwààreps
De bestandsnaam van een blog veranderen is een verregaande ingreep. Voor diegenen die een verbinding met Taender Aentwaereps hadden gemaakt. Mijn verontschuldigingen. Met welk symbool (letterteken) de scherpe Franse àà als lange klinker ook aangegeven wordt, doet eigenlijk niets ter zake. Maar omdat ik de lange aa had voorbehouden voor "bouwen", "gauw", "nu" en "u", maar ook voor ei/ij, was het logisch ze als korte a te gebruiken voor een l. De korte à klank (Frans en scherp) kàt, zàk heeft een lange tegenhanger in kààrek, wààrem.
Maar dat was buiten de waard gerekend, want Blogger neemt geen diacritische tekens aan in bestandsnamen. Vandaar dat deze blog nu alleen oproepbaar is met http://tanderantwerps.blogspot.com/ en niet als tàànderààntwààreps, hoewel deze spelling als nog onbestaand werd bestempeld. Er werd niet bij vermeld dat die bestandsnaam niet aanvaard werd. Eigenmachtig, zonder mijn toestemming heeft Blogger de naam aangepast zoals hij nu is.
En het blijft voor mij als een paal boven water staan dat het letterteken a/aa in een AN woord in de meeste gevallen als een lange tegenhanger van log, kot, mok in het Antwerps loage, koater, moake wordt uitgesproken.
De mand staat klaar in de Twaalfmaandenstraat wordt in het Antwerps
De màànd stoa kleir in de Twèlefmëngdestrot.
Maar dat was buiten de waard gerekend, want Blogger neemt geen diacritische tekens aan in bestandsnamen. Vandaar dat deze blog nu alleen oproepbaar is met http://tanderantwerps.blogspot.com/ en niet als tàànderààntwààreps, hoewel deze spelling als nog onbestaand werd bestempeld. Er werd niet bij vermeld dat die bestandsnaam niet aanvaard werd. Eigenmachtig, zonder mijn toestemming heeft Blogger de naam aangepast zoals hij nu is.
En het blijft voor mij als een paal boven water staan dat het letterteken a/aa in een AN woord in de meeste gevallen als een lange tegenhanger van log, kot, mok in het Antwerps loage, koater, moake wordt uitgesproken.
De mand staat klaar in de Twaalfmaandenstraat wordt in het Antwerps
De màànd stoa kleir in de Twèlefmëngdestrot.
zaterdag 20 december 2008
Korte en lange klinkers
Korte en lange klinkers onderscheiden zich niet in de natuur van de klank, enkel in lengte, nl. de tijd hoelang de klinker aangehouden wordt of klinkt.
èè is de lange uitgave van è. Weten (wèète) - ket (kèt)
oe is altijd kort. De lange AN oe wordt oo in het Antwerps
ù (rug) is de scherpe, korte tegenhanger van uu die in het Antwerps als eu voorkomt. (oem de meuren oep te loëpe)
ui is de lange vorm van de doffe e (kort, al dan niet beklemtoond)
à (mat) is de korte vorm van àà (durven)
a (gevolgd door l - stal) wordt lang in aa (u, vrouw en gauw)
o (rot) wordt lang in oa (bloaze)
ie is kort/halflang, de lange ie wordt ee (mier - meer)
(wordt vervolgd)
èè is de lange uitgave van è. Weten (wèète) - ket (kèt)
oe is altijd kort. De lange AN oe wordt oo in het Antwerps
ù (rug) is de scherpe, korte tegenhanger van uu die in het Antwerps als eu voorkomt. (oem de meuren oep te loëpe)
ui is de lange vorm van de doffe e (kort, al dan niet beklemtoond)
à (mat) is de korte vorm van àà (durven)
a (gevolgd door l - stal) wordt lang in aa (u, vrouw en gauw)
o (rot) wordt lang in oa (bloaze)
ie is kort/halflang, de lange ie wordt ee (mier - meer)
(wordt vervolgd)
maandag 15 december 2008
De spreker doet een beroep op de stemmer
De Antwerpse Jan-met-de-pet doet een beroep op de blinde pianostemmer. Wat horen we? en wat zeggen we?
Zeggen we wel wat we horen? of Horen we niet goed wat we zeggen?
Toen ik het artikel over Keufke en de Castafiore herlas, maakte ik me de bedenking als ik geschreven zag staan d'Avontuere van Keufke:
Wat zeggen de mensen als ze "avonturen" of "avonduren" zien staan?
àvonteure of àvontuëre en oavonteure of oavontuëre?
De Nederlandse eu of uu(ë) of ui? (zeur, zuur, zuil)
Kuifje wordt als verkleinwoord kuifke verkort tot këfke (met korte, beklemtoonde doffe e. Kuif wordt als koif /koa.ef/ uitgesproken.
Zit er ook waarheid in de spelling Keufke? De korte u van het Westvlaamse "mug" lijkt ook op een doffe e. De eu van AN. deur is zeker niet in het geding. Het is en blijft een doffe e. Maar. Ik kan de naam van de reporter niet weergeven als Kefke, omdat in het Nederlands de enkele e in een gesloten lettergreep als è (van zèt, mèt, bèd) wordt uitgesproken.
Köfke doet mij nog te veel aan den Dolf denken en de massa Kreuze op soldatenkerkhoven. Bent u het eens om onze held toch Këfke te noemen?
Dan schrijven we ook petëzze in plaats van peteuzze, begëzze, mëzze, bërst, rëst, flëstere, dëster, koerëzje.
We behouden de eu voor meur ipv. muur en breur ipv. broer en schuiven dus ook naar kluir op ipv. kleur. Napoleon heeft ons couleur leren bekennen. Maar de Sansculotten hadden niets in de pap te brokken. Of zeggen we niet wat we horen?
Er is ook een verschil tussen de aa en de àà. Zot van aa. En van Aàntwààrepe! Tussen de aa van naa (AN. nu) gaa (AN. gauw) en kaa (AN. kou) en de àà van wààrek (AN. werk), dààrem (AN. darm), tàànd (AN. tand) of tàànt (AN. tante).
Zeggen we meer als we mier bedoelen? Meir als we een meer (ne plas water) bedoelen?
Miër als we meer (groter dan) willen zeggen?
Zeggen we mooder als we moeder lezen? En boor als we het over nen boer hebben?
Of is het mouder? En bour?
Zeggen we wel wat we horen? of Horen we niet goed wat we zeggen?
Toen ik het artikel over Keufke en de Castafiore herlas, maakte ik me de bedenking als ik geschreven zag staan d'Avontuere van Keufke:
Wat zeggen de mensen als ze "avonturen" of "avonduren" zien staan?
àvonteure of àvontuëre en oavonteure of oavontuëre?
De Nederlandse eu of uu(ë) of ui? (zeur, zuur, zuil)
Kuifje wordt als verkleinwoord kuifke verkort tot këfke (met korte, beklemtoonde doffe e. Kuif wordt als koif /koa.ef/ uitgesproken.
Zit er ook waarheid in de spelling Keufke? De korte u van het Westvlaamse "mug" lijkt ook op een doffe e. De eu van AN. deur is zeker niet in het geding. Het is en blijft een doffe e. Maar. Ik kan de naam van de reporter niet weergeven als Kefke, omdat in het Nederlands de enkele e in een gesloten lettergreep als è (van zèt, mèt, bèd) wordt uitgesproken.
Köfke doet mij nog te veel aan den Dolf denken en de massa Kreuze op soldatenkerkhoven. Bent u het eens om onze held toch Këfke te noemen?
Dan schrijven we ook petëzze in plaats van peteuzze, begëzze, mëzze, bërst, rëst, flëstere, dëster, koerëzje.
We behouden de eu voor meur ipv. muur en breur ipv. broer en schuiven dus ook naar kluir op ipv. kleur. Napoleon heeft ons couleur leren bekennen. Maar de Sansculotten hadden niets in de pap te brokken. Of zeggen we niet wat we horen?
Er is ook een verschil tussen de aa en de àà. Zot van aa. En van Aàntwààrepe! Tussen de aa van naa (AN. nu) gaa (AN. gauw) en kaa (AN. kou) en de àà van wààrek (AN. werk), dààrem (AN. darm), tàànd (AN. tand) of tàànt (AN. tante).
Zeggen we meer als we mier bedoelen? Meir als we een meer (ne plas water) bedoelen?
Miër als we meer (groter dan) willen zeggen?
Zeggen we mooder als we moeder lezen? En boor als we het over nen boer hebben?
Of is het mouder? En bour?
donderdag 11 december 2008
Foneem-inventaris
friet /ie/ en frut /ù/
balleke /a/ en bolleke /o/
bel - bed /è/ en buil - buit /oi/
deur /ui/ en daar (ginder) /oa/
mier /ee/ en meer (dan) /ië/
muur /eu/ en moor (waterketel) /oeë/
kak /à/ en kok /o/
ster /àà/ en stuur /eu/
nu /aa/ en na /oa/
zorg /ë/ (beklemtoonde e) en zurig /ù/
en 2e deel van een tweeklank (naslag)
meid /aë/ en moet /oe/
kelen-kaas /èè/ en kolen (brandstof)-kous /ou/
schroef-boer /oo/ en schreef /ei/ - bier /ee/
koeien /ooi/ en kooien /oei/
doffe e /e/ (onbeklemtoonde sjwa) svarabhakti
balleke /a/ en bolleke /o/
bel - bed /è/ en buil - buit /oi/
deur /ui/ en daar (ginder) /oa/
mier /ee/ en meer (dan) /ië/
muur /eu/ en moor (waterketel) /oeë/
kak /à/ en kok /o/
ster /àà/ en stuur /eu/
nu /aa/ en na /oa/
zorg /ë/ (beklemtoonde e) en zurig /ù/
en 2e deel van een tweeklank (naslag)
meid /aë/ en moet /oe/
kelen-kaas /èè/ en kolen (brandstof)-kous /ou/
schroef-boer /oo/ en schreef /ei/ - bier /ee/
koeien /ooi/ en kooien /oei/
doffe e /e/ (onbeklemtoonde sjwa) svarabhakti
zondag 7 december 2008
o en oo
Hopen in de betekenis van "een gunstige verwachting koesteren ten opzichte van iets dat men wenst of begeert" wordt uitgesproken als
/ë oe pë/.
Er is ook het meervoud van het zelfstandig naamwoord "een hoop" (een bergje): hopen. De uitspraak hiervan is /oe ë pë/. Dezelfde klanken maar in omgekeerde volgorde.
Koper /kë oe për/ wordt maar gestolen omdat er een koper /koe ë për/ voor is.
Witte of rode kolen /koe ë lë/ zijn groenten. De continu (vulkachel) vulden we met kolen /kë oe lë/ (antraciet 20/30).
In een vorige spelling (voor WOII) werd het onderscheid tussen beide betekenissen gemaakt met enkele o of dubbele oo. (cfr. De Mechelse cathechismus)
/ë oe pë/.
Er is ook het meervoud van het zelfstandig naamwoord "een hoop" (een bergje): hopen. De uitspraak hiervan is /oe ë pë/. Dezelfde klanken maar in omgekeerde volgorde.
Koper /kë oe për/ wordt maar gestolen omdat er een koper /koe ë për/ voor is.
Witte of rode kolen /koe ë lë/ zijn groenten. De continu (vulkachel) vulden we met kolen /kë oe lë/ (antraciet 20/30).
In een vorige spelling (voor WOII) werd het onderscheid tussen beide betekenissen gemaakt met enkele o of dubbele oo. (cfr. De Mechelse cathechismus)
vrijdag 17 oktober 2008
De Juwiejele van Bianca Castafiore
Heb mij donderdag d'avontuere van Keufke met Castafiore aangeschaft. Kwestie van te kijken hoe (Madame Germaine de Coeur Brisé) David Davidse en Paul Goris het Antwerps verpakken.
In het nawoord over de uitspraakregels van het Antwerps dialect staat: De vertalers hebben gepoogd het originele woordbeeld maximaal te behouden en het gebruik van accentletters, trema's en circonflexen terwille van de leesbaarheid tot een minimum te beperken.
Het echte Antwerps is als taal niet te onderscheiden van het Nederlands. Wel is de Antwerpse uitspraak gekenmerkt door een systematische klankverschuiving ten opzichte van het Algemeen Nederlands (AN).
In een voor een groter publiek bedoelde strip is dan toch een lijst nodig van uitspraakvoorbeelden. Spijtig dat daarin klankbegrippen gebruikt worden zoals "zwakke" en "sterke" lettergrepen, "neigt naar", "zweeft tussen", met "brede tong".
Er werd dus toch gekozen voor uitspraak-afhankelijke spelling, waar hier en daar één teken staat voor twee verschillende klanken (eu voor eu en doffe e, è voor korte è en lange èè).
De niet-Antwerpenaar blijft op zijn honger zitten als hij oa en ao als teken voor respectievelijk de keel-a en de lange o voorgeschoteld krijgt. Hier en daar worden ze verwisseld (plaat 171 in de vaos die oep da meubel stoa. Joa, medam.) De ie wordt niet vervangen door de ee, blijkbaar een toegeving om de lezer niet al te zeer te confronteren met de uitspraak/klankverschuiving. De aandachtige lezer zal dus hier en daar struikelen over een inconsekwentie. Een officiële Antwerpse spelling bestaat niet, maar er kon toch wat omzichtiger omgesprongen worden met het kiezen van spellingtekens. In het geheel geeft het een slordige indruk. De modale Antwerpse lezer leest daar wel over. Frons, frons (plaat 186 Stappe ierboave?) Aoi en oi staan naast elkaar, maar hebben dezelfde uitspraak (schoif en poppegaoi, draoje).
Spaaiteg, mor ni lamère.
In het nawoord over de uitspraakregels van het Antwerps dialect staat: De vertalers hebben gepoogd het originele woordbeeld maximaal te behouden en het gebruik van accentletters, trema's en circonflexen terwille van de leesbaarheid tot een minimum te beperken.
Het echte Antwerps is als taal niet te onderscheiden van het Nederlands. Wel is de Antwerpse uitspraak gekenmerkt door een systematische klankverschuiving ten opzichte van het Algemeen Nederlands (AN).
In een voor een groter publiek bedoelde strip is dan toch een lijst nodig van uitspraakvoorbeelden. Spijtig dat daarin klankbegrippen gebruikt worden zoals "zwakke" en "sterke" lettergrepen, "neigt naar", "zweeft tussen", met "brede tong".
Er werd dus toch gekozen voor uitspraak-afhankelijke spelling, waar hier en daar één teken staat voor twee verschillende klanken (eu voor eu en doffe e, è voor korte è en lange èè).
De niet-Antwerpenaar blijft op zijn honger zitten als hij oa en ao als teken voor respectievelijk de keel-a en de lange o voorgeschoteld krijgt. Hier en daar worden ze verwisseld (plaat 171 in de vaos die oep da meubel stoa. Joa, medam.) De ie wordt niet vervangen door de ee, blijkbaar een toegeving om de lezer niet al te zeer te confronteren met de uitspraak/klankverschuiving. De aandachtige lezer zal dus hier en daar struikelen over een inconsekwentie. Een officiële Antwerpse spelling bestaat niet, maar er kon toch wat omzichtiger omgesprongen worden met het kiezen van spellingtekens. In het geheel geeft het een slordige indruk. De modale Antwerpse lezer leest daar wel over. Frons, frons (plaat 186 Stappe ierboave?) Aoi en oi staan naast elkaar, maar hebben dezelfde uitspraak (schoif en poppegaoi, draoje).
Spaaiteg, mor ni lamère.
zondag 12 oktober 2008
De E-klanken
De lezer die een tekst in standaard Nederlands moet uitspreken, wordt door de spelling allerminst geholpen, omdat er te weinig symbolen bestaan om een fonologisch onderscheid tussen de e-klanken te maken.
In het AN wordt de lange e/ee van eten, sneed, lezen, weten, beer, leer(leder), scheel, meer(groter dan), zeer, leren weergegeven door de keelklank /ee/.
* In het Antwerps is deze /ee/ klank de uitspraak van mier en vies. /meer/ - /vees/
* Het Antwerps spreekt de lange half-gesloten e van lezen en weten vooraan in de mond uit met een Franse è (e met accent grave) of het eerste deel van de AN-tweeklank "ei". [lɛ:zǝ] - [wɛ:tǝ]
* Beer, leer(leder) en scheel (wie loenst) worden uitgesproken met een tweeklank /è + doffe e/, ook kaas en kaars hebben dezelfde uitspraak. /bèè er/ - /lèè er/ - /schèè el/ - /kèè es/.
* Meer (groter dan), zeer, leren wordt uitgesproken met de tweeklank /i + doffe e/.
/mi er/ - /zi er/ - /li e re/
De korte e van bed, mes, lek is dezelfde klank in AN en Antwerps. Wanneer hij gevolgd wordt door de keel-L, schuift de articulatieplaats iets verder op naar achter, maar deze klankverschuiving is verwaarloosbaar. /bèd/ - /mès/ - /lèk/ - /bèl/
De doffe e wordt als klank niet bij de E-klanken gerekend, maar wordt wel met hetzelfde letterteken weergegeven in het AN, wat voor verwarring zorgt. Redeneren, verergeren, regent dragen geen uiterlijke tekens voor uitspraak.
In het AN wordt de lange e/ee van eten, sneed, lezen, weten, beer, leer(leder), scheel, meer(groter dan), zeer, leren weergegeven door de keelklank /ee/.
* In het Antwerps is deze /ee/ klank de uitspraak van mier en vies. /meer/ - /vees/
* Het Antwerps spreekt de lange half-gesloten e van lezen en weten vooraan in de mond uit met een Franse è (e met accent grave) of het eerste deel van de AN-tweeklank "ei". [lɛ:zǝ] - [wɛ:tǝ]
* Beer, leer(leder) en scheel (wie loenst) worden uitgesproken met een tweeklank /è + doffe e/, ook kaas en kaars hebben dezelfde uitspraak. /bèè er/ - /lèè er/ - /schèè el/ - /kèè es/.
* Meer (groter dan), zeer, leren wordt uitgesproken met de tweeklank /i + doffe e/.
/mi er/ - /zi er/ - /li e re/
De korte e van bed, mes, lek is dezelfde klank in AN en Antwerps. Wanneer hij gevolgd wordt door de keel-L, schuift de articulatieplaats iets verder op naar achter, maar deze klankverschuiving is verwaarloosbaar. /bèd/ - /mès/ - /lèk/ - /bèl/
De doffe e wordt als klank niet bij de E-klanken gerekend, maar wordt wel met hetzelfde letterteken weergegeven in het AN, wat voor verwarring zorgt. Redeneren, verergeren, regent dragen geen uiterlijke tekens voor uitspraak.
UI en e
De uitspraak van de AN-tweeklank "ui" is verwant met de "au/ou" familie. Hij vertrekt ook van een doffe e, maar dan gevolgd door een uu, of als u wil een scherpe, Franse/Nederlandse halfklinker ¨w zoals in huile (Fr.) en wiel, woorden die vrijwel identiek klinken buiten de L.
Het Antwerps kent die tweeklank "ui" niet. Het kent wel het eerste deel ervan, zowel in korte als in lange vorm. Overgenomen of geërfd van het Frans waar de letters eu op twee verschillende manieren kunnen uitgesproken worden. Directeur, soeur, heure of heureux, fameux, deux. Deze laatste komt voor in het AN als de uitspraak van deur, keuze, reuk.
In het Antwerps verschuift de klank van reuk naar /ruik/, en zelfs verder van ruik naar /reek/, van deur naar /duir/ en van keuze naar /kuis/, waar we enkel het eerste deel van de AN-tweeklank "ui" als lange klinker behouden.
Naast de lange, enkelvoudige klinker, die het AN niet kent, is er een doffe e aanwezig voor niet-beklemtoonde e's zowel in het Antwerps als in het AN.
vrolijk /vroo lek/, lenig /lee nech/ veroveren /ver oo ve ren/.
Bovendien is er een beklemtoonde, korte, doffe e in het Antwerpse poetsen /ke se/, horloge /le ze/, naast redeneren /rè ze nei re/, ze, me, ge, te, de, het, 'em, we, se, ... en wordt ook een doffe e toegevoegd tussen l of r en k of p in wàerek, mèlek, hàrep, en hèlepe waardoor we een lettergreep meer krijgen.
De beklemtoonde (korte) doffe e zou ik in het Antwerps willen weergeven met ë. Die spelling komt al voor in het Nederlands. We hoeven dus geen beroep te doen op de Duitse of Scandinavische spelling ö die naast de doffe e ook de korte eu weergeeft. Köln /ë/ naast schön /eu/.
De derde schrijfwijze is eigenlijk geen keuze, want die wordt voorbehouden aan de lange uu in breur, steure, de meure oeploepe, een vermageringskeur.
Het Antwerps kent die tweeklank "ui" niet. Het kent wel het eerste deel ervan, zowel in korte als in lange vorm. Overgenomen of geërfd van het Frans waar de letters eu op twee verschillende manieren kunnen uitgesproken worden. Directeur, soeur, heure of heureux, fameux, deux. Deze laatste komt voor in het AN als de uitspraak van deur, keuze, reuk.
In het Antwerps verschuift de klank van reuk naar /ruik/, en zelfs verder van ruik naar /reek/, van deur naar /duir/ en van keuze naar /kuis/, waar we enkel het eerste deel van de AN-tweeklank "ui" als lange klinker behouden.
Naast de lange, enkelvoudige klinker, die het AN niet kent, is er een doffe e aanwezig voor niet-beklemtoonde e's zowel in het Antwerps als in het AN.
vrolijk /vroo lek/, lenig /lee nech/ veroveren /ver oo ve ren/.
Bovendien is er een beklemtoonde, korte, doffe e in het Antwerpse poetsen /ke se/, horloge /le ze/, naast redeneren /rè ze nei re/, ze, me, ge, te, de, het, 'em, we, se, ... en wordt ook een doffe e toegevoegd tussen l of r en k of p in wàerek, mèlek, hàrep, en hèlepe waardoor we een lettergreep meer krijgen.
De beklemtoonde (korte) doffe e zou ik in het Antwerps willen weergeven met ë. Die spelling komt al voor in het Nederlands. We hoeven dus geen beroep te doen op de Duitse of Scandinavische spelling ö die naast de doffe e ook de korte eu weergeeft. Köln /ë/ naast schön /eu/.
Këse, mëze, bëze, stëze, sëze, gëbele, këst, kërt
köse, möze, böze, stöze, söze, göbele, köst, kört
keuse, meuze, beuze, steuze, seuze, geubele, keust, keurt(3)
stërt, rëcht, mëreg, begëze, lëze, petëze, lëstere
stört, röcht, möreg, begöze, löze, petöze, löstere
steurt, reucht, meureg, begeuze, leuze, peteuze, leustere(3)
bëstel, snëstere, dërpel, dë(r)st, mëske, wë(r)st
böstel, snöstere, dörpel, dö(r)st, möske, wö(r)st
beustel, sneustere, deurpel, deu(r)st, meuske, weu(r)st(3)
bë(r)st, vër, wëre,
bö(r)st, vör, wöre,
beu(r)st, veur, weure,(3)
De derde schrijfwijze is eigenlijk geen keuze, want die wordt voorbehouden aan de lange uu in breur, steure, de meure oeploepe, een vermageringskeur.
OU en/of AU
Het AN heeft deze twee schrijfwijzen ou/au naast elkaar opgenomen met dezelfde uitspraak. Ze worden alle twee uitgesproken als een tweeklank die vertrekt als een doffe e, gevolgd door een oe, of als u wil een zachte, Franse/Engelse halfklinker w zoals in Louis en wall.
Goud, gouden, gauw en oud worden in het AN alle vier met dezelfde Engelse tweeklank uitgesproken zoals in coal, bowl, stove, namelijk /doffe e + oew/.
Niet zo in het Antwerps! Goud en oud wel, maar de verbogen vormen hebben een lange keel-a.
Goud /ge.oewt/, gouden /gaa we/ - oud /e.oewt/, oude /aa/.
De meeste met "au" en "ou" gespelde woorden worden in het Antwerps uitgesproken als /aa/.
vrouw /vraa/, bouwen /baa(w)e/, klauw /klaa/, sp(o)uwen /spaa(w)e/, maar spouwsel /spe.oew sel/, bouwsel /be.oew sel/.
Voorlopig kan ik er geen lijn in trekken. Allicht heeft het te maken met het verschijnsel dat taalkundigen aanduiden met Umlaut (klankverschuiving of klankverkorting ?). Wanneer en waarom?
Of was er toch een verschil in klank dat we overbrugd hebben?
/go.oewd/ - /ga.oewe/
Goud, gouden, gauw en oud worden in het AN alle vier met dezelfde Engelse tweeklank uitgesproken zoals in coal, bowl, stove, namelijk /doffe e + oew/.
Niet zo in het Antwerps! Goud en oud wel, maar de verbogen vormen hebben een lange keel-a.
Goud /ge.oewt/, gouden /gaa we/ - oud /e.oewt/, oude /aa/.
De meeste met "au" en "ou" gespelde woorden worden in het Antwerps uitgesproken als /aa/.
vrouw /vraa/, bouwen /baa(w)e/, klauw /klaa/, sp(o)uwen /spaa(w)e/, maar spouwsel /spe.oew sel/, bouwsel /be.oew sel/.
Voorlopig kan ik er geen lijn in trekken. Allicht heeft het te maken met het verschijnsel dat taalkundigen aanduiden met Umlaut (klankverschuiving of klankverkorting ?). Wanneer en waarom?
Of was er toch een verschil in klank dat we overbrugd hebben?
/go.oewd/ - /ga.oewe/
zaterdag 11 oktober 2008
De A-klanken
In de standaardtaal is de lange, scherpe, open a, uitgesproken vooraan in de mond, de meest frequente. "Het Spaanse graan heeft de orkaan doorstaan" uit My Fair Lady wordt op voortreffelijke wijze uitgesproken door Martine Tanghe. Dit is de a-klank waarmee de meeste Antwerpenaars zich verraden bij een uitspraaktest.
Nochtans spreken zij tweemaal dezelfde klank correct uit als ze de naam van hun stad uitspreken. Ze gebruiken die lange a-klank alleen in de combinatie van "-an-" en "-er/ar-" in mand, strand, zand, kant, bank, werk, zerk, berg, warm ... /màànt, stràànt, zàànt, kàànt, bààngk, wààrek, zààrek, bààrech, wààrem/
Als ze een a/aa geschreven zien in een open/gesloten lettergreep spreken ze een lange, half-open o-keelklank uit.
straat /stroat/ wafel /woa fel/
Als ze een lange a moeten uitspreken, denken ze aan de lange keel-a die in het Antwerps uitgesproken wordt in vrouw, blauw, rouw/rauw of als eerste deel van de tweeklank ei/ij (blij, kei, mij/ei, drie). Maar deze klank komt in het AN niet voor.
De korte, zachte keel-a van het standaard Nederlands (in bad, kat, lam, val, das) komt in het Antwerps enkel voor in de combinatie van -al (a+ l) stal, vallen, als, bal, alles.
De korte Antwerpse a-klank hebben we uit het Frans overgenomen. De Fransen vormen hun klanken voornamelijk in de voorste gedeelte van de mond. Ze kennen wel neusklanken of nasalen. Deze scherpe à van Çois (swà), caca, là, ma spreken we uit in zàk, zàg, zàt, (maar niet in zal) en komt ook niet voor in het AN.
Het Antwerps heeft dus 2 a-klanken meer dan de standaardtaal: de korte à in "wràt" en de lange aa in "gauw" (gaa) en "mij" (maa(j)).
Maar er zijn overal uitzonderingen op algemene regels. Maand /mëngt/ wordt met een doffe e uitgesproken zoals maandag /më ng dàg/. Maan is met een lange o-klank /moan/. De AN-uitspraak van maand betekent in het Antwerps mand(!)
Nochtans spreken zij tweemaal dezelfde klank correct uit als ze de naam van hun stad uitspreken. Ze gebruiken die lange a-klank alleen in de combinatie van "-an-" en "-er/ar-" in mand, strand, zand, kant, bank, werk, zerk, berg, warm ... /màànt, stràànt, zàànt, kàànt, bààngk, wààrek, zààrek, bààrech, wààrem/
Als ze een a/aa geschreven zien in een open/gesloten lettergreep spreken ze een lange, half-open o-keelklank uit.
straat /stroat/ wafel /woa fel/
Als ze een lange a moeten uitspreken, denken ze aan de lange keel-a die in het Antwerps uitgesproken wordt in vrouw, blauw, rouw/rauw of als eerste deel van de tweeklank ei/ij (blij, kei, mij/ei, drie). Maar deze klank komt in het AN niet voor.
De korte, zachte keel-a van het standaard Nederlands (in bad, kat, lam, val, das) komt in het Antwerps enkel voor in de combinatie van -al (a+ l) stal, vallen, als, bal, alles.
De korte Antwerpse a-klank hebben we uit het Frans overgenomen. De Fransen vormen hun klanken voornamelijk in de voorste gedeelte van de mond. Ze kennen wel neusklanken of nasalen. Deze scherpe à van Çois (swà), caca, là, ma spreken we uit in zàk, zàg, zàt, (maar niet in zal) en komt ook niet voor in het AN.
Het Antwerps heeft dus 2 a-klanken meer dan de standaardtaal: de korte à in "wràt" en de lange aa in "gauw" (gaa) en "mij" (maa(j)).
Maar er zijn overal uitzonderingen op algemene regels. Maand /mëngt/ wordt met een doffe e uitgesproken zoals maandag /më ng dàg/. Maan is met een lange o-klank /moan/. De AN-uitspraak van maand betekent in het Antwerps mand(!)
Abonneren op:
Posts (Atom)
